مجموعه باغ و عمارت جهانی اکبریه

این مجموعه در آغاز سده 14 هجری قمری در کنار روستای اکبریه، در 3 کیلومتری جنوب شرقی بیرجند قرار داشته است ولی به علت توسعه شهر، اکنون در انتهای خیابان معلم بیرجند قرار دارد. به لحاظ کارکرد سیاسی مهمترین مجموعه ی حکومتی شهر بیرجند به شمار می رفته و به نوعی مقر حکومت چند تن از امرای خاندان علم از جمله "امیر علم خان حشمت الملک"، "محمد ابراهیم خان شوکت الملک" و "اسدالله علم" بوده است.

در گذشته بخش شرقی عمارت و اندرونی آن، ویژه سکونت خاندان علم بوده و بخش مرکزی آن به امور دیوانی و حکومتی اختصاص داشته است. این باغ و زمینهای کشاورزی وابسته به آن در گذشته از آب قنات اکبریه مشروب می شده اند ولی در حال حاضر علاوه بر آن، بخشی از آب مورد نیاز باغ از چاه عمیق اکبریه تامین می شود.

آب از طریق کانال و لوله های زیر زمینی به استخر جنوبی عمارت وارد شده و پس از آن از طریق جوی های سر پوشیده و از زیر عمارت به فضای باغ وارد می شود. سیستم آبیاری باغ غرق آبی است. انتقال آب در کرتها از طریق دو جوی اصلی و رو باز که در دو طرف خیابان مرکزی قرار دارد صورت می گیرد. دو ردیف درخت کاج در مسیر این جوی ها کاشته شده تا سایه ی آن ها مانع از تبخیر زیاد آب شود.
در گذشته (دوره قاجار) انتقال آب از استخر جنوبی عمارت به سمت باغ از طریق جوی آب روبازی که از مرکز عمارت عبور می کرده انجام می شده است. این جوی پس از گذر از حوضخانه عمارت مرکزی، آب مورد نیاز حوض شمالی را نیز تامین می کرده است. این جوی در تغییرات دوره پهلوی باغ از بین رفته و کانالهای سرپوشیده دو طرف عمارت مرکزی جایگزین آن شده اند.
باغ اکبریه با پیروی از اسلوب باغ ایرانی و با طرح چهار باغ طراحی و ساخته شده و با توجه به نظام هندسی موجود در کرت بندی، انطباق خیابان مرکزی برمحور تقارن کوشک و بنای سردر ورودی، دارای ‏هندسه ای خالص و نظام مند و نشانگر یک نمونه برجسته باغ ایرانی است.
وجود انبوهی از درختان غیر مثمر همچون کاج با قدمتی بیش از 100 سال در کنار درختان مثمر نظیر پسته و انار، همچنین درختچه هایی مانند رز،گل محمدی و بوته ها و گل های فصلی، تنوع مطلوبی از گونه های گیاهی را پدید آورده است.
نظام آبیاری، بهره مندی از هوای آزاد، نور و خاک در طراحی این مجموعه مانند دیگر باغهای ایرانی روشمند و با برنامه ریزی احداث شده است.
مهمترین نکته شاخص در معماری باغ اکبریه و دیگر باغ های نظیر آن که در منطقه کویری بیرجند طراحی و احداث شده اند، نبوغ معمار در جدال با طبیعت ناسازگار بیابانی منطقه و استفاده بهینه از آب برای شادابی و نگهداری فضای سبز باغ، تعامل با محیط و چشم انداز، رعایت اصول باغ ایرانی، تنوع و تکثر در عین وحدت و حفظ سبک و نوآوری، شناخت اقلیم و تطابق امکانات با نیاز های طبیعی در ایجاد بهشتی کوچک در دل کویر است. فرم ویژه بکار رفته در معماری آن نشانگر کاری است ماهرانه که احتمالا توسط معماران یزدی و بومی انجام شده است.
مساحت عرصه این مجموعه حدود 35000 مترمربع و اعیان آن 5408 مترمربع است. عمارت اکبریه که در ضلع جنوبی باغ قرار گرفته با سه بخش مجزا، در دو طبقه و در دوره های زمانی متفاوت شکل گرفته است. بخش شرقی عمارت که قدیمی ترین قسمت عمارت است در زمان " امیر علم خان حشمت الملک" بنا نهاده شده است و شامل پلکان دسترسی، صحن وسیع و اتاق های اطراف آن است. طبقه همکف آن را نیز یک فضای بارانداز متشکل از صحن مرکزی و غرفه های اطراف آن ( که به اشتباه به اصطبل معروف شده ) و فضاهای انبار تشکیل داده است.
بخش مرکزی که شاخص ترین بخش مجموعه به شمار می آید توسط "محمد ابراهیم خان شوکت الملک" و در دوره قاجار الحاق شد و شامل دالانهای ارتباطی، اتاق های متعدد، شاه نشین، هشتی ها، حوض خانه، گنبدخانه ( معروف به کلاه فرنگی ) و اتاق آیینه است. حوض خانه از طریق سه دری ارسی به ایوان و فضای باغ مرتبط می شده است. تغییرات و الحاقات دوره ی پهلوی ( حدود 1300 هجری شمسی ) این بخش از عمارت را در پشت پلکان دسترسی به اشکوب دوم پنهان نموده است. همچنین پایه ای قطور در مرکز حوض خانه برای تامین ایستایی فضای گنبدخانه اجرا شده که به کلی معماری فضای حوض¬خانه را مخدوش نموده است. در حال حاضر موزه های باستان شناسی و مردم شناسی در این بخش قرار دارند.
بخش غربی عمارت که شامل پلکان ورودی، پیش صحن، اتاق ها و یک راهروی ارتباطی در طبقه بالا و تعدادی اتاق با کاربری انبار و گاراژ در طبقه پایین بوده، در دوره پهلوی ( حدود 1300 هجری شمسی ) ساخته شده است. طبقه فوقانی عمارت غربی در گذشته و حال دارای کاربری اداری است. سردر ورودی که در ضلع غربی باغ ساخته شده به حیاطی وسیع مرتبط می شود که فضای سبزی نامتقارن در آن ایجاد شده است. خیابانی سنگ فرش این بخش را به فضای باغ مرتبط می کند.
در ضلع جنوبی عمارت مرکزی حیاط اندرونی قرار دارد که حوض ذخیره آب باغ در آن ایجاد شده است. بخش مرکزی حوض را با سکویی آجری به صورت جزیره احداث نموده و در اطراف آن درختان توت و شاه توت کاشته شده است. همچنین در دو ضلع شرقی و غربی آن دو کرت ایجاد شده است. در ضلع جنوبی حیاط اندرونی فضای حمام قرار دارد. در کنار حمام قاجاری، حمامی جدید ساخته شده که علاوه بر خزینه آب گرم، دارای دوش آب گرم است.
به طور کلی مجموعه ی اکبریه دارای عناصر معماری نظیر سردر ورودی، عمارت، انبار، باغ، فضای بارانداز ( اصطبل ) مسجد، استخر و حصار است. این مجموعه تا سال 1355 هجری شمسی در مالکیت خاندان علم بود ولی در این سال از سوی اسدالله علم جهت احداث موزه، وقف آستان قدس رضوی شد. از سال 1372 مرمت این مجموعه با کاربری موزه آغاز شد و هم اکنون با کاربری فرهنگی در اجاره اداره کل میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی است. در کنار این باغ، روستایی به نام اکبریه وجود دارد که در گذشته محل سکونت رعیت خاندان علم، خدمه باغ اکبریه، مادر و همسر "امیر علم خان حشمت-الملک" بوده و به عبارتی موجودیتش وابسته به این باغ بوده است. این روستا تا به امروز نیز هویت خویش را حفظ نموده و بیشتر مالکیت آن وقفی است.
باغ اکبریه به همراه 8 باغ ایرانی با شماره 009-1372 به اتفاق آراء در سی و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی در سال 1390ه ش در فهرست میراث جهانی به ثبت رسید. قبل از این، مجموعه باغ اکبریه در تاریخ 02/03/78 با شماره 2326 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده بود.

Share this article

اطلاعات تکميلي

  • نام اثر: مجموعه باغ و عمارت جهانی اکبریه
  • نوع اثر: باغ
  • شماره ثبت در فهرست ملی: 2326
  • تاریخ ثبت: یکشنبه, 02 خرداد 1378
  • نوع کاربری و استفاده: موزه, باغ
  • مالکیت: وقفی
  • طول جغرافیایی: 0
  • عرض جغرافیایی: 0
  • ارتفاع از سطح دریا: 0
  • راه دسترسی: آسفالت
  • شهرستان: بیرجند
  • موقعیت اثر: داخل شهر
  • نشانی: بیرجند - خیابان معلم - میدان مادر(موزه)
  • فاصله تا مرکز شهر: 0
  • فاصله تا مرکز شهرستان: 0
  • فاصله تا مرکز استان: 0
نظر دادن