آسبادهای خوانشرف

در مجموع تعداد 10 آسباد با جهت شمالی-جنوبی در کنار هم ساخته شده اند. هر آسباد دارای طولی برابر 13 متر و عرض 3 متر می باشد، ارتفاع کنونی تقریبی آن ها از سطح اراضی 4متر است.

. « یکسان نبودن پلان اصلی آسیاهای بادی نشان میدهد که به نوعی برگرفته از آس های سیستان میباشد که با کمی تغییر در نقاط پراکنده ای از شهرستان نهبندان برپاگردیده است به همین لحاظ تمامی آنها دارای پلانی مشابه وتا حدی شبیه هم می باشد آسبادهای خونیک سفلی نیز از دوطبقه ساخته شده که فضای بالای آن مکانی است بزرگترکه قطعات آسباد به آن متصل گردیده وثبت میگردد .این فضا را سه دیوار محصور نموده ،دیوارهای اصلی ونمایی به صورت عمودی در راستای شمالی جنوبی قرار گرفته ودیواری نیمه نیز که به دیوار شرقی متصل است تا نیمه دیوار به جهت غرب گسترش یافته ومحل باز آن نیز ورود بادهای 120روزه به شمار میرود که برای همین امر دیوار به صورت انحنا دار در جهت وزش باد ایجاد شده است لبه های دیوار در نیمه جنوبی پله وار است تا افراد بتوانند از طریق آن به اجزا بزرگ آسباد دسترسی داشته باشند .تیر ثابت آسیاب نیز شامل یک تیر چوبی به طول 4.5 تا 5 متراست که معمولا لز تنه کاج با چنار استفاده میشود بدون این قطعه اجزا دیگر آسبادی قادر به اتصال به یکدیگر نمی باشند محور آسبادی که فرمی مشابه تیر ثابت آسبادی (سرگازک)دارد با استفاده از دو قطعه چوب کوچک ودو میخ چوبی بلند به (سرگازک)متصل گردیده وبه دلیل این که در جای خود بهتر دوران نماید ازچربی حیوانات برای کم کردن استحکاک استفاده می نمایند دربخش هایی از تیر محور حلقه های آهنی متصل میگردد تا از ترک خوردگی چوب جلوگیری نماید ،بر سطح تیر شکاف هایی مستطیل شکل پخ وجود آمده تا بازوها در آن قرار گرفته وتثبیت گردد .بازو ها که عبارتند از چوبهای موازی یکدیگر هستند پره ها را در یک حالت عمودی نگه داشته تا باد 120 روزه بر آنها وزیده و این نیرو را به بازوها و سپس تیر محور منتقل نماید.گیج بازوها که میخهای بازوها به شمار میروند در داخل سوراخها قرار می گیرند که برای نوع کاربری آنها در تیر محور مکان مخصوصی تعبیه شده است.در آسبادهای بادی خونیک سفلی تمامی پره ها تشکیل شده ازشاخ و برگ درخت خرما و نی ها ی باریک و جگن که بهم بسته شده و بصورت دسته به چوبهای باز و محکم می گردد.
سنگها عموما" به صورت مدور با قطر 10 تا15 سانتیمتر است که در میان آنها سوراخ با قطر 15 سانتی متر و یا بیشتر بعنوان محل ورود قطعه ای از تیر و گلوگاه تعبیه شده است.
هر آس خانه دو سنگ هم اندازه از نظر قطر است که سنگ زیرین ثابت و در نتیجه سنگ آن با قطر بیشتری از سنگ روبی در نظر گرفته میشود بر سطح سنگ بالایی نیز زایده هایی زیگزاک مانند بصورت بر جسته کارائی خاصی را برای آن بوجود آورده است .
از دیگر قطعات کاربردی آسبادهای خونیک سفلی(توره)است که فلزی است شبیه به دم چلچله با 36 تا45 سانتی متر طول و باعث چرخش سنگ فوقانی می گردد.وسیله ای که میان (توره) قرار می گیرد با استفاده از نخ و چربی یا پنبه یا چربی حاصل آمده است ودر واقع عملکرد آن بصورت بلبرینگ های این قطعه از آسیا از یک سو به (توره)و از طرف دیگر به انتهای ته تیر داخل گردیده و به چرخش سریع سنگ کمک می نماید.چوب ته تیر قطعه ای است که بطور غیر مستقیم با کف زمین در ارتباط بوده و این اتصال با قطعه ای از چوبهای ضخیم به نام (خرک)حاصل آمده است (بالشتک)نیز با قرار گیری بخشی از چوب (خرک)بالا و پایین رفتن سنگ ها و در نتیجه کند و تند شدن سرعت آن کمک می نماید و اما قطعه ای که با عث می شود که گندم به طور میزان از انبار آن به پایی سرازیر می گردد وسیله ای چوبی است به نام که روی سنگ آسیا قرار گرفته و از طریق شورنه/ shorroneh از مخزن گندم را به داخل گلوگاه می ریزد.
طبقه هکم کف آس خانه نیز شامل فضای محدود است که در آن محل نگه داری آرد ،محل آنباشتن گندم،رشته پلکان منتهی به اتاق فوقانی،سکو و...ایجاد شده است .سقف طبقه هم کف با استفده از خشت به صورت ضربی گهواره ای پوشش یافته و ضربی نیم دایره ای دارد. طبقه همکف در مواقعی که آس خانه تعطیل است به محل نگداری بازو ها و پره ها تبدیل می گردد. آسبادهای خونیک سفلی در مجموع با خشت و سنگ شکل گرفته است.
«ساختمان این آسبادها به این شکل هستند، یک ستون به طور قائم قرار می گیرد و دو دیوار آن را در جهات جانبی مهار می کنند، به ترتیبی که فضای رو به جنوب آن باز و دو سوم فضای رو به شمال آن بسته است.از بالای ستون و وسط آن یک تیر عرضی عبور می کند، ستون در پایین از سنگ های آسیاب عبور کرده و در جایی که برای آن تعبیه شده است قرار می گیرد. سنگ آسیاب بالایی توسط گوه هایی به ستون متصل می شود و همراه با آن به چرخش در می آید، حال آن که سنگ زیرین در تمام مدت ثابت و بدون حرکت می ماند، ارتفاع ستون به 6 متر می رسد و در بالا پره هایی که توسط نی و تیرههای افقی ساخته شده اند به آن متصلند،از محفظه ای که رو به شمال باز است باد به پره ها برخورد کرده و آن را به گردش در می آورد» (ییت،1365: 1-70).
12) قدمت اثر: با توجه به وزش بادهای یکصدو بیست روزه و دسترسی به انرژی باد در تهیه آرد گندم، تکنیک ساخت آسبادها در حوزه نهبندان حداقل از یکهزار سال پیش (از زمان گزارش مسعودی) رواج داشته است.ولی وزش بادهای صدوبیست روزه موجب فرسایش شدید و ویرانی تدریجی این سازه ها می گردد. از این رو آسبادهای کنونی پابرجا در منطقه نهبندان بیشتر متعلق به سده های اخیر، به خصوص از اواخر صفویه تا قاجار می باشند. در مجموع با توجه به برخی گزارش های مستند در دوره قاجار(همانند ذوالفقار کرمانی و ییت)، می توان گفت این سازه های در دوره قاجار ساخته شده و یا تجدید بنا شده اند.از طرفی سفالینه های یافت شده در سطح محوطه نیز دلالت بر وجود آسبادها حداقل در طیف زمانی صفوی تا قاجار می باشد.

Share this article

اطلاعات تکميلي

  • نام اثر: آسبادهای خوانشرف
  • نوع اثر: آسباد
  • شماره ثبت در فهرست ملی: 3688
  • تاریخ ثبت: پنج شنبه, 25 اسفند 1379
  • نوع کاربری و استفاده: بدون کاربری
  • مالکیت: خصوصی
  • طول جغرافیایی: 0
  • عرض جغرافیایی: 0
  • ارتفاع از سطح دریا: 0
  • راه دسترسی: آسفالت
  • شهرستان: نهبندان
  • موقعیت اثر: خارج از شهر
  • نشانی: خراسان جنوبی - نهبندان - روستای خوانشرف
  • فاصله تا مرکز شهر: 5
  • فاصله تا مرکز شهرستان: 5
  • فاصله تا مرکز استان: 200
نظر دادن